Install Flash Player and enable JavaScript Tikla.
 
Adobe® Flash® Player yazilimi, çigir açan web deneyimleri sunan ve Internet baglantili bilgisayarlarin %98'inden fazlasinda yüklü olan platformlar arasi bir tarayici eklentisidir.
Ara
Other
Giriş
Menü
icon_home.gif Anasayfa
page_white_text.gif Içeriklergizle/göster
 Radyo & Chat
 Radyo Istek
 Içerikler
 Ansiklopedi
 Forum
interdit Resim Galeri
 Video Arşiv
newspaper.gif Habergizle/göster
 Haber
 Konu bölümleri
 Web Yenilikleri
icon_poll.gif Bilgigizle/göster
 Anketler
 Bilgi Formulari
 Arkadasina öner
 Top
 Ara
icon_community.gif Toplulukgizle/göster
tree-T.gif User registration
 Kullanici Kayit
 Ziyaretçi Defteri
Haber
'Meşru savunmaya göre yargılamalar olacak'  *  * HPG: Türk askerleri birbirlerini vuruyor  *  * Almanya'da Kürtler linçlere karşı sokaklara çıkıyor *  * İşte ırkçıların yaktığı Kürt işyerl *  * HPG: Dörtyol olayları devlet provokasyonu  *  * Öcalan: Müzakere olmadan çözüm olmaz  *  * AP milletvekillerinden Erdoğan’a açık mektup *  * ‘Baba beni kurtar, bunlar beni öldürüyorl’ *  * BDP'ye tanklı-toplu engel  *  * Dörtyol'daki polis saldırısında 1 kişi yaralandı  *  * HGP’den ajan örgütlenmesine ilişkin açıklama  *  * BDP konvoyu Dörtyol'da durduruldu  *  * CHP'li Duyan: Öcalan'a ev hapsi istedi  *  * HPG:Sokakları mevzilere dönüştürün *  * Linç girişimlerine öfke büyüyor  *  * Bulanık sanıkları tahliye edildi *  * Dörtyol'da olağanüstü önlemler alındı *  * Çubukçu: Bölünmekten korkanlar, halkı böldü *  * BDP konvoyu Dörtyol'a hareket etti *  * Diyarbakır'da yürüyüş öncesi müdahale *  * 'MHP saldırıyor, AKP ve CHP destek oluyor' *  * HPG: Gerilla eylemlerinde 4 polis, 6 asker öldü *  * Örnektepe'de Hilton depremi!  *  * İHD: 6 ayda 433 kişi işkence gördü  *  * Gabar dağında TSK yine yangın çıkardı  *  * 'Barış konvoyu' yarın Dörtyol'a gidiyor  *  * Dörtyol'da Kürtler saldırılara karşı yürüdü  *  * Kürtlere ait 80'e yakın ev ve işyerini yaktılar *  * Etnik temizlik hazırlığı mı? *  * 'Bizi Dörtyol'dan sürmek istiyorlar'  * 
Shoutbox

Sadece Üye Girişi Yapmış Olanlar Sohbet Edebilir. Lütfen
Giriş Yapın ya da Üye Olun.
Roj TV

Topsites
Wêne Galerî

Amara
deneme1234..

güzel bir bayan )
(07/24/10 at 10:50)

skalad
deneme1234..

tam bir show
(07/24/10 at 10:16)

Sari Ibrahim
xalo_jana

sarı ibo idi aşk idi acı idi vatan perver milet..
(06/10/10 at 18:19)

Zerdest Munzur - Erdogan Kaya
firari


(06/05/10 at 06:22)

Reber Apo
hazal

mukemel
(05/25/10 at 11:10)

dsc00022ix5
mardini

beru mın zahf beriya xürına wan kıriye..
(04/17/10 at 19:20)

1106143376 0 16102300  %23 05
Sanjai

10 numara
(04/03/10 at 07:27)

PKK
zaza2121

çok güzel zaf weş resiym
(04/02/10 at 18:28)

Öcalan
seydo__196..

beserok jiyan nabe
(04/02/10 at 14:53)

Istanbul Gazi Mahallesi
munzur u..

deste we saxbi hevalno
(04/01/10 at 17:59)

Kurdistan Wene Galerî

Toplist
Serok Apo
İnsan Hakları
Wîkîpediya

Ensîklopediya azad
Nivîsbariya a Kurdî
Updates
Add website

Ansiklopedi


Ansiklopedi Listesi: "DengeRoj.com / DengeMed.net":


· flag-english.png Kurdistan

Kurdistan

Jump to: navigation,

Kurdistan (Kurdish: Kurdistan/????????, literally meaning "the land of Kurds"[2]; Ancient: Corduene, old: Koordistan, Curdistan, Kurdia, also Kurdish: Kurdewarî) is the name of a geographic and cultural region in the Middle East, inhabited predominantly by the Kurds.

As a traditional ethnographic region, Kurdistan is generally held to include the contiguous regions in northern and northeastern Mesopotamia with large Kurdish populations. From a political standpoint, Iraqi Kurdistan is the only region which has gained official recognition internationally as a federal entity.[3]

Etymology

The region was known by various cognates of the word Kurd during the ancient history of the Mesopotamia. The ancient Sumerians referred to it as Kur-a, Gutium, or Land of Karda, the Elamites as Kurdasu, the Akkadians as Kurtei, the Assyrians as Kurti, the Babylonians as Qardu, the Greeks as Carduchoi and the Romans as Corduene. The ending of —ene was the Greek suffix for satrapies, as the ending of —stan in the word Kurdistan is the Kurdish suffix for toponyms meaning 'land of', however the original Kurdish equivalent for Kurdistan used by Kurds themselves, has been the word 'Kurdewarî'. The term land of Kuti or Guti was used to refer to the areas to northeast of Babylonia [4], roughly corresponding to what is today Iraqi and Iranian Kurdistan, and in the wider concept to refer to somewhere in or the whole areas to the east of Tigris[5]. At the same time the term land of Karda or Beth Kardu was used for the tract situated between Lake Van, Lake Urmia and the upper Tigris, to the north of land of Kuti; and to the west of both in upper Mesopotamia was situated the land of Arian Mitannis. One of the First records of using the term of Kurdistan is by Sultan Sanjar the Seljuk King in the 12th century. He formed a province named Kurdistan centered at Bahar situated to the northeast of Hamadan. This province was located between Azarbaijan and Luristan. It included the regions of Hamadan, Dinawar, Kermanshah and Senna, to the east of the Zagros and to the west of Sharazur (Kirkuk) and Khuftiyan, on the river Zab.[6]

History

Main article: History of the Kurds

Ancient period

Much of Kurdistan corresponds roughly with the ancient Kingdom of Gutium, which is mentioned in cuneiform records about 2400 BC, and had its capital at Arraphkha. [7]

The tract to this day known as Kurdistan, the high mountain region south and south-east of Lake Van between Persia and Mesopotamia, was in the possession of Kurds from before the time of Xenophon, and was known as the country of the Carduchi (Greek: ?a?d?????), as Cardyeneor Cordyene.[8]

Kingdom of Corduene, circa 60 BC
Kingdom of Corduene, circa 60 BC

At their peak, the Romans ruled large Kurdish-inhabited areas, particularly the western and northern Kurdish areas in the Middle East. Kingdoms like Corduene were vassal states of the Roman Empire. From 189 BC to AD 384, the ancient kingdom of Corduene ruled northern Mesopotamia. It was situated to the east of Tigranocerta (i.e., to the east and south of present-day Diyarbakir in south-eastern Turkey). It became a vassal state of the Roman Republic in 66 BC. It remained allied with the Romans until AD 384.

Some of the ancient districts of Kurdistan and their corresponding modern names are listed below [9].

  1. Corduene or Gordyene (Siirt, Bitlis and Sirnak)
  2. Sophene (Diyarbakir)
  3. Zabdicene or Bezabde (Gozarto d'Qardu or Jazirat Ibn Umar or Cizre)
  4. Basenia (Bayazid)
  5. Moxoene (Mus)
  6. Nephercerta (Miyafarkin)
  7. Artemita (Van)

Medieval period

Mediterranean and European lands, about 1097
Mediterranean and European lands, about 1097

In the second half of the 10th century, Kurdistan was shared amongst five big Kurdish principalities. In the North the Shaddadid (9511174) (in parts of Armenia and Arran) and the Rawadid (9551221) (in Tabriz and Maragheh), in the East the Hasanwayhid (9591015) and the Annazid (9901116) (in Hulwan, Kermanshah and Khanaqin) and in the West the Marwanid (9901096) of Diyarbakir.

Kurdistan in the Middle Ages was a collection of semi-independent states called "emirates". A comprehensive history of these states and their relationship with their neighbors is given in the famous textbook of "Sharafnama" written by Prince Sharaf al-Din Bitlisi in 1597.[10][11] The most famous Kurdish Emirates included Baban, Soran, Badinan and Garmiyan in present-day Iraq; Bakran, Botan (or Bokhtan) and Badlis in Turkey, and Mukriyan and Ardalan in Iran.

Modern period

In the 16th century, the Kurdish-inhabited areas were split between Safavid Iran and the Ottoman Empire after prolonged wars. The first important division of Kurdistan occurred in the aftermath of the Battle of Chaldiran in 1514. This division was formalized in the Treaty of Zuhab in 1639[12]. Before World War I, most Kurds lived within the boundaries of the Ottoman Empire in the province of Kurdistan. After the collapse of the Ottoman Empire, the Allies agreed and planned to create several countries within its former boundaries. Originally Kurdistan, along with Armenia, was to be one of them, according to the never-ratified Treaty of Sèvres. However, the reconquest of these areas by Kemal Atatürk and other pressing issues caused the Allies to accept the renegotiated Treaty of Lausanne, accepting the border of modern Republic of Turkey and leaving the Kurds without a self-ruled region. Other Kurdish areas were assigned to the new British and French mandated states of Iraq and Syria under both treaties.

The Kurdish delegation made a proposal at the San Francisco Peace Conference in 1945, showing the geographical extent of Kurdistan as claimed by the Kurds. This proposal encompasses an area extending from the Mediterranean shores near Adana to the shores of Persian Gulf near Bushehr, and it includes the Lur inhabited areas of southern Zagros[13][14].

Since World War I, Kurdistan has been divided between several states, in all of which Kurds are minorities. At the end of the First Gulf War, Allies established the safe haven in northern Iraq. Amid the withdrawal of Iraqi forces from three northern provinces, Iraqi Kurdistan emerged as an autonomous entity inside Iraq, with its own local government and parliament in 1992.

People

In addition to Kurds who comprise the majority of the population of the region there are also communities of Assyrian, Armenian, Ossetian, Jewish, Turkish, Arab and Azeri people traditionally scattered throughout the region alongside Kurds. Most of its inhabitants being Muslim there are also significant numbers of various other religious sects such as Yazidi, Yarsan, Alevi, Christian, Jewish, Sarayi, Bajwan and Haqqa etc.

Geography

The Zagros Mountains from space, September 1992
The Zagros Mountains from space, September 1992

According to Encyclopædia Britannica, Kurdistan covers about 74,000 sq mi (191,660 km²), and its chief towns are Diyarbakir, Bitlis, and Van in Turkey, Mosul and Arbil [Kirkuk was previously stated here however the people do not get to vote until later this year 2007] in Iraq, and Kermanshah, Sanandaj and Mahabad in Iran.[15] According to the Encyclopaedia of Islam, Kurdistan covers around 190,000 km² in Turkey, 125,000 km² in Iran, 65,000 km² in Iraq, and 12,000 km² in Syria and the total area of Kurdistan is estimated at approximately 392,000 km²[16]. Others estimate as many as 40 million Kurds live in Kurdistan, which covers an area as big as France. The Kurdistan Province in Iran and Iraqi Kurdistan are both included in the usual definition of Kurdistan.

Historic map from 1721, showing borders of Curdistan provinces
Historic map from 1721, showing borders of Curdistan provinces

Iranian Kurdistan encompasses Kurdistan Province and greater parts of West Azarbaijan, Kermanshah, Ilam provinces. Iraqi Kurdistan is divided into six governorates, three of which — and parts of others — are under the control of Kurdistan Regional Government. Syrian Kurdistan is mostly located in present-day northeastern Syria. This region covers greater part of the province of Al Hasakah. The main cities in this region are Al-Qamishli (Kurdish: Qamislû) and Al Hasakah (Kurdish: Hesaka). Another region with a significant Kurdish population is in the northern part of Syria. The Kurdish-inhabited northern and northeastern parts of Syria in Kurdish is called "Kurdistana Binxetê". [17] (see Demographics of Syria and [18]), a large area of south eastern Turkey is also home to estimated 15 to 20 million Kurds.

Forests

Although Kurdistan has a harsh and cold climate, it is not a desert. Mountain chains are covered with pasture, and its valleys with forests. There are around 16 million hectares (160,000 km²) of forests in all parts of Kurdistan. Oaks, firs and other conifers can be found in those forests. The platanus, willow and poplar, are found near waters and rivers[16].

Mountains

Mountains, even to this day, have been important geographical and symbolic figures in Kurdish life, so that there is a saying that Kurds have no friends but the mountains [19]. The Mount Judi is the most important mountain in Kurdish folklore and along with Mount Ararat is one of the mountains that is thought to be the final resting place of Noah's Ark. Other important mountains of Kurdistan are Zagros Shingar, Qendil, Shaho, Gabar, etc.

Rivers

Map of Tigris–Euphrates watershed
Map of TigrisEuphrates watershed

There are many rivers in Kurdistan that are at least as important, if not more important, than oil. The plateaus and mountains of Kurdistan, which are characterized by heavy rainfall and in winter a heavy coat of snow, are a water reservoir for the Near and Middle East. This is the source of the famous Tigris and Euphrates Rivers as well as numerous other smaller rivers like the Khabur, Tharthar, Ceyhan, Araxes, Kura, Sefidrud, Karkha, Hezil, which their major tributaries spring from the mountains of Kurdistan. Those rivers that are entirely or nearly entirely in Kurdistan are usually of historical importance to the Kurds. Among these are the Murat (Arasan) and Buhtan rivers in northern and western Kurdistan (in Turkey); the Peshkhabur, the Lesser and the Greater Zab, and the Sirwan/Diyala in central Kurdistan (in Iraq); and the Jaghatu (Zarrinarud), the Tata'u (Siminarud), the Zohab (Zahab), and the Gamasiyab in southern Kurdistan etc. With their water, the Tigris and the Euphrates give life not only to the Mesopotamian plain and whole of Kurdistan but also to Iraq and Syria. These rivers, which flow down from heights of three to four thousand meters above sea level, are also very significant for the production of energy. Iraq and Syria have built numerous dams across these rivers and their tributaries. But the most important ones are a series of dams that were built by Turkey as part of the GAP project (Southeast Anatolia Project). The GAP project is still not complete, but it already supplies a significant proportion of Turkey's electrical-energy needs. Due to the extraordinary archæological richness of the land, almost any dam built in Kurdistan drowns a portion of Kurdish history [20].

Lakes

There are a number of lakes in Kurdistan. The eastern borders of Kurdistan ends with the Lake Urmia and the western borders with semi-contiguous Kurdish-inhabited regions on the Mediterranean shore. Lake Van is the world's fourth largest non-saline body of water by volume. The Zarivar Lake around Mariwan as well as Lake Dukan around the city of Sulaymaniyah are considerable touristic sites [20]

Underground resources

There are many oil and mineral resources in Kurdistan. KRG-controlled parts of Iraqi Kurdistan only by itself is estimated to have around 45bn barrels of oil reserves making it sixth largest in the world, mostly recently discovered and its extraction is said to begin within the first three months of 2007. These are excluding those of Kirkuk and Mosul, cities claimed by the KRG to be included in its territory. Albeit for a long time oil was extracted mainly in these two cities through Iraq by former Baath regime. Gas and associated gas reserves are in excess of 100 TCF. Other underground resources that exist in significant quantities in the region include copper, iron, zinc and cement. The world´s largest deposit of rock sulphur is located just southwest of Erbil (Hewlêr). Other important underground resources include coal, gold, marble etc.[21].

Climate

There are many rivers flowing and running through mountains of Kurdistan making it distinguished by its fertile lands, plentiful water, picturesque nature. The mountainous nature of Kurdistan, the difference of temperatures in its various parts, and its wealth of waters, make Kurdistan a land of agriculture and tourism. The climate of Kurdistan is harsh, because of its high altitude. There is a lot of snowfall in the high mountains. Precipitation varies between 200 to 400 mm a year in the plains, and between 700 to 3,000 mm a year on the high plateaux between mountain chains[16].

Views of Kurdistan

See also



· flag-turkish.png Mezopotamya

Mezopotamya

Git ve: kullan

Mezopotamya (Aram Nahrin), bugün Irak, dogu Suriye ve Güneydogu Anadolu'yu (Türkiye) kapsayan cografi bölgeyi tarif eden bir isimdir. Mezopotamya Eski Yunanca'da "iki nehir arasindaki yer" demektir; µ?s?? ("arasinda") ve p?taµ?? ("nehir"). Kastedilen iki nehir Firat ile Dicle'dir, zira bölge bu iki nehrin arasinda kalir.

Verimli topraklari ve uygun iklim sartlari nedeniyle çok eski zamanlardan beri yogun göçe sahne olmus Mezopotamya, birçok farkli kültür ve halkin karistigi bir bölge olmustur ve bu nedenle de medeni gelisime sahne olmustur. Bilinen ilk okur yazar topluluklara ev sahipligi yapmis bölgede birçok medeniyet gelismistir ve bu sebeplerden Medeniyet(ler) Besigi olarak da anilmistir. Hiçbir zaman Mezopotamya olarak anilan belirli bir siyasi mevcudiyet olmadigi gibi sinirlari belirli bir bölge degildir. Basit anlamda Yunan tarihçileri bu bölgeyi anmak için bu ismi anmislardir.

Tarih

Mezopotamya tarih boyunca farkli kavimlerin bir arada yasadigi bir bölge olmustur. Bölgeye uzun süre devam eden sürekli göçler, hem siyasi iktidarin belirli bir çizgi izlemesini engellemis hem de kültürel ve teknolojik anlamda kent ve toplumlarin gelisimini körüklemistir. Mezopotamya bölgesi dünyanin en taninmis ve köklü medeniyetlerinden birkaçina ev sahipligi yapmistir; Sümerler, Akadlar, Persler, Babilliler ve Asurlular gibi. Bunlarin disinda daha birçok halk ve kavim Mezopotamya'da kök salmistir.

Yazi Öncesi Dönemden Sümerlere

Son buz devrinin sonlarina dogru, hâlâ hüküm süren buzul veya buzul arasi iklim kosullarindan kaçmak için insanlar topluluklar halinde güneye dogru göç etmislerdir. Bu dönemlere dair kuzey Irak'ta ve çevre bölgelerde çesitli yerlesim alanlari göze çarpar. Daha sonra iklimin tarim için uygun hale gelmesiyle kuru tarim basladigi gibi yerlesim birimleri de olusmaya baslamistir.

Güneydogu Anadolu'da Çayönü (Diyarbakir, Türkiye) ve Göbekli Tepe (Sanliurfa, Türkiye) gibi yerlesim yerleri Neolitik dönemde Mezopotamya'daki göze çarpan yerlesim bölgelerindir. Bunlara kuzey Irak'taki Cermo da eklenebilir. Bu yerlesimler dönemin kültürel ve teknolojik gelisimini anlamak için önemlidirler.

Tarim gelisimi ve köy yasaminin baslangicindan yazinin ortaya çikisina kadarki dönemin ünlü yerlesim bölgelerine örnek olarak Samarra, Halaf ve Hasuna verilebilir. Bu dönemde her kent ayni zamanda ayri bir kültürel tarz ortaya sunmaktaydi. Bu kentlerin ortak yönü konutlarin ortaya çikisidir. Yine de konutlarin mimari tarzi kentten kente degisiklik gösterir. MÖ 5500-MÖ 5000 dolaylarinda Mezopotamya'da öne çikan iki kültür kuzeyde Halaf kültürü ve güneyde Ubaid (Obeyd) kültürleridir.

Uruk döneminden bir heykelcik.
Uruk döneminden bir heykelcik.

Bölgenin bir sonraki evresi Uruk dönemi (MÖ 4000-MÖ 3100) olarak anilabilir. Bu dönemde güneydeki kentler büyük oranda gelismistir. Bu gelismeler sadece kültürel planda degil ayni zamanda teknolojik plandadir da. Uruk kenti, dönemi karakterize eden kent olarak, çok önemli bir konumdadir. Sulu tarimin gelistigi bu dönemde, madencilik ve teknoloji dallarinda da ortaya çikan gelismeler kentlerin genel durumunu yükseltmistir. Uruk kentinin ünlü Mezopotamya kahramani Gilgamis'in evi oldugu da söylencelerde yer alir. Bu dönemde ticaret büyük oranda gelismistir ve Mezopotamya'nin o dönemde bilinen sinirlari içeresinde yogun bir ticaret agi olusmustur. Ayrica Anadolu ile yapilan ticaret, Anadolu halklarinin kültürünü de Mezopotamya'ya, sinirli anlamda da olsa, tasimistir. Bu dönemin sonlarinda yazi gelistirilmis ve kayit tutumu da baslamistir. Bu dönemlerde ve daha sonra bir süre güneydeki gelisimlerin kuzeye geçmesi uzun zaman almistir.

Matematik, Tip ve Astronomi Mezopotamyalilar iki sayi sistemine sahipti. Sümerler, zamani altmis dakikalik saatlerde ölçen ilk insanlardir ve haftada yedi günlük bir takvim de olusturmuslardir. Babilli astronomlar gündönümü ve tutulmalari hesaplayabiliyorlardi. Astronominin gelisimi din ve mitoloji ile iç içedir zira insanlar astronominin bir amaci olduguna inaniyorlar ve ona bazi dini veya mistik unsurlar yüklüyorlardi. Örnegin tutulmalar kötüye isaretti. Her ne kadar anatomi ve tip konusunda bilgileri olmasa da tibbi tani listeleri olusturmuslar, hastaliklari gözlemlemislerdir.


Mezopotamya'dan bir kolye ucu.
Mezopotamya'dan bir kolye ucu.

Sümerler

Mezopotamya'da yasayan birçok farkli kavimden ilk öne çikan ve daha sonraki medeni olusumlarin temelini atan Sümerlerdir. Gerek yazi, dil, tip, astronomi, matematik gerekse din, fal, büyü ve mitoloji gibi alanlarda ilk öne çikan ve bilinen toplum Sümerlerdir. "Yaratilis" ve "Tufan"a ilk kez Sümerlerde rastlanir. Sümer döneminde Mezopotamya'da 18'i büyük olan yaklasik 35 büyük sehir ve kasaba vardi. Bunlara örnek vermek gerekirse Kis, Nippur, Zabalam, Umma, Lagas, Eridu, Uruk ve Ur zikredilebilir.

Lagas'ta iktidara gelen Ur-Nanse yaptirdigi insaatlarla öne çikmistir. Urukagina da ilk yazili reformlari sayesinde taninmistir. Son dönemlerde Sümerlerin bas tanrisi konumundaki Enlil'in tapinagi Nippur'da idi bu nedenle Nippur Sümerlerin dini baskenti sayilirdi.

MÖ 2400-2350 yillarinda Sümerler düsüse geçerken, Akkadlar yükselise geçmistir.

Bir Akkad kralinin zafer anitinin parçasi, MÖ 2300 dolaylarina ait.
Bir Akkad kralinin zafer anitinin parçasi, MÖ 2300 dolaylarina ait.

Akkadlar

Akkadlar Sami kökenli bir topluluktur. Sümerler döneminde Mezopotamya'ya göçen bu topluluk Sümer kültürünü benimsemistir. Sümerler sonrasinda Mezopotamya'nin lideri konumuna gelen halk, Mezopotamya'daki medeni gelisimin öncüsü Akkadlar olmustur. Ayrica Akkadlar daha sonra Mezopotamya'da güçlü konuma ulasacak yine Sami kökenli Asur ve Babil halklarina da öncülük etmislerdir. Akkadlar, Sümerlerden farkli olarak kent kralliklarindan ziyade Evren veya Dünya kralligi kavramini Mezopotamya'ya getirmistir. Bölgenin merkezi bir idare eline geçmesi de ilk kez Akkadlar döneminde olmustur.

Akkad hanedaninin kurucusu kral Sargon'dur. Agade isimli bir baskent kuran Sargon kayitlara göre 34 savas yapmistir. Yine de Sargon'a dair bilgilerde mitoloji ile gerçeklik karisiktir. Sargon'un torunu olan Akkad krali Naram-Sin de dedesinin yolundan gitmis birçok sefer yapmistir. Fakat Naram-Sin'den sonra bölgedeki güç dengeleri degismis ve Akkadlar düsüse geçmistir. Kisa bir süre içinde Zagros Daglari'ndan inen ve isgale baslayan Gutiler yönetimi ellerine geçirmislerdir.

Üçüncü Ur Hanedani

Akkadlarin yönetimindeki zayifliklar nedeniyle, birçok kentin yönetici hanedani yönetimi tekrar ellerine geçirmislerdir. Bu kentlerden öne çikani Ur kenti ve yöneticisi 3. Ur Hanedanidir. Hanedan Akkadlarin izinden giderek bütün bölgeyi kontrol altina almak istemistir. Yaklasik 100 yil kadar (MÖ 2100-MÖ 2000) süren bir dönemde Ur kenti Mezopotamya'nin en büyük siyasi gücü olmustur. Dönemlerinin sonu yogun göçler ve çevre topluluklarin saldirilari ile gelmis ve yönetimleri zayiflamistir. Ur Sülalesinin yönetiminin sonu ayni zamanda Sümerlerin Mezopotamya'daki yönetimlerinin sonu demektir. Daha sonra Sümer kökenli olmayan kavim ve sülaleler egemen olmuslardir. Yine de bu dönem kültürel, dini ve mimari açidan medeni gelisimi büyük oranda etkilemistir.

Hammurabi kanunnamesi. Louvre Müzesi.
Hammurabi kanunnamesi. Louvre Müzesi.

Asur ve Babil

3. Ur Sülalesinin çöküsünden sonra kuzeyde büyük bir siyasi güç olarak Asur, güneyde ise din ve kültür merkezi olarak Babil öne çikmistir. Ayni zamanda 2. binyilin erken dönemlerinde bölgeye gelen Hurri ve Amurrular (veya Amoritler) bölgenin gerek nüfus gerekse kültürel yapisini büyük oranda etkilemis, daha sonraki siyasi olaylara da etki etmistirler.

2. binyilin baslarinda yükselen kavimlerden biri Asurlardir. Özellikle olusturduklari genis ticaret agi onlarin Mezopotamya kültürünü farkli bölgelere yaymasina ve farkli kültürleri de Mezopotamya'ya tasimasina neden olmustur. Anadolu'ya yazinin gelmesi de yine bu dönemdeki Asurlu tüccarlar sayesinde olmustur.

Diger yükselen kavim ise güneyli Babil'dir. Amurru kökenli olan Eski Babil sülalesi, 5. kral Hammurabi ile dönemin diger kralliklari üzerinde egemenlik kurmustur. Bu siralarda Anadolu'da Eski Hitit Devleti fetihlere baslamis ve sonunda Hitit Krali I. Mursili MÖ 1595 yilinda Babil'i alarak Babilin egemenligine son vermistir.

III. Tiglatpileser'i gösteren rölyef. MÖ 8. yüzyilin üçüncü çeyreginden. Louvre Müzesi
III. Tiglatpileser'i gösteren rölyef. MÖ 8. yüzyilin üçüncü çeyreginden. Louvre Müzesi

Daha sonraki dönemlerde Kassitler öne çikmis, Anadolu'daki Hititler güçlenmis, Hurriler Mitannilerin önderliginde yeni bir siyasi güç olusturmuslardir. Yaklasik iki yüzyil süren Mitanni-Hurri egemenliginin zayiflamasi Asurlarin yükselmesine olanak vermis ve MÖ 13. yüzyilda Asur krali I. Salmaneser Mitanni-Hurri devletini sonlandirmis ve Asur egemenligini kesin olarak baslatmistir. Fakat bu Asur egemenligi de yogun göç dalgalari sebebiyle zayiflamistir. MÖ 9. yüzyilin basinda kuzeyde Asur'un tekrar yükselmesine kadar bölge karisik bir dönem geçirmistir. Bu zamana kadar Mezopotamya ve çevresinde birçok yeni devlet ve kavim ortaya çikmisti. MÖ 9. yüzyildan yaklasik MÖ 5. yüzyila kadar süren Asur yönetimine Yeni Asur Kralligi denmistir. Bu dönemde yogun bir yayilma politikasi benimsenmis, her kral sayisiz sefer yapmistir. Yine de güney Mezopotamya'da Babil egemenligini korumustur. Babil disinda Urartular ve Medler de bagimsiz birer güç olarak konumlarini korumuslardir. Bir dönem Asur zayiflasa da III. Tiglatpileser ile tekrar yükselmeye baslamis Urartu kralini yenmis ve yayilma politikasiyla diger önemli güçleri, Babil ve Medleri, rahatsiz etmistir. II. Sargon ve sonrasinda Asur'un konumu daha da yükselmis; Asur birçok kralligi egemenligi altina aldigi gibi Misir'a yapilan büyük seferlerle Misir'i da yagmalamistir. Yeni Asur Kralligi'nin en genis oldugu dönemde Medler ve Babilliler, Iskitlerle birleserek Asur'a savas açmis ve sonunda Asur'un yikilmasina neden olmustur.

Yeni Asur Kralligi sonrasi dönemde Babil yükselise geçmis ve Yeni Babil olarak anilan bir dönem baslamistir. Yeni Babil, Asur'un bütün topraklarina egemen oldugu gibi çevre kralliklara birçok sefer düzenlemistirler. Bu siralarda Medler Urartu devletine son vermistirler. MÖ 539 yilinda Perslerin Babil'i ele geçirmesiyle Yeni Babil son bulmustur. Bu dönem ve sonrasinda Persler tüm Mezopotamya'yi egemenlikleri altina almistirlar.

Sonraki Dönemlerde Mezopotamya

Mezopotamya Büyük Iskender'in Persleri egemenligi altina alisina kadar Perslerin egemenligi altinda olmustur. Daha sonra bir süre Pers imparatorluklarinin egemenligi altinda kalmis, daha sonra Romalilar kuzeybati bölümünü egemenlikleri altina almislardir. Pers Sasani Imparatorlugu döneminde egemenlikleri altindaki Mezopotamya'nin büyük kismi Del-i Iransahr yani "Iran'in Kalbi" olarak anilmaya baslanir ve baskent Mezopotamya'da yer alir. MS 7. yüzyilin erken dönemlerinde Arap halifeleri Sam'i kontrol altina alir ve zaman içinde Mezopotamya Araplarin egemenligi altinda tekrar birlesir. Yine de bu dönemde iki vilayet seklinde idare edilir: kuzeyde Musul baskent, güneyde Bagdat baskenttir ki Bagdat daha sonra hilafetin de baskenti olur ve 1258 yilina kadar böyle kalir. 1508-1534 arasinda Safaviler kisa bir dönem için Mezopotamya'yi kontrolleri altina alsalar da 1535'te Osmanlilar (Türkler) Bagdat'i egemenlikleri altina alirlar. Osmanli Devleti'nin egemenligi sirasinda Mezopotamya üç vilayete ayrilarak idare edilir: Musul, Bagdat ve Basra. 1. Dünya Savasi'nin sonunda Mezopotamya kisa bir süre için Ingilizlerin yönetimine geçer ve Ingilizler bugünkü Suriye ve Irak'i bir Hasimi yöneticiye bagli bir devlet olarak kurar. 1920'de Ingilizler tarafindan Irak ulus devleti kurulur ki bugünkü Irak sinirlarinin yani sira bugünkü Kuveyt de sinirlara dahildir. Daha sonra 1961 yilinda Kuveyt bagimsizligini ilan eder.

Egitim ve Bilim

Yazinin Gelisimi

Ilk yazi denemeleri piktogramlardan gelistirilmistir. Bunlar hikayeleri, tarihi ve bazi olaylari anlatan tabletlere çizilmis resimlerdir. Daha sonralari farkli harfler için farkli isaretler gelistirmeye baslarlar ki buna çivi yazisi denmistir. Bu yeni yazi türü kisa sürede yayginlasir ve piktogramlardan daha fazla kullanilmaya baslar. Harfler, kil tabletler üzerine oyulurdu.

Matematik, Tip ve Astronomi

Mezopotamyalilar iki sayi sistemine sahipti. Sümerler, zamani altmis dakikalik saatlerde ölçen ilk insanlardir ve haftada yedi günlük bir takvim de olusturmuslardir. Babilli astronomlar gündönümü ve tutulmalari hesaplayabiliyorlardi. Astronominin gelisimi din ve mitoloji ile iç içedir zira insanlar astronominin bir amaci olduguna inaniyorlar ve ona bazi dini veya mistik unsurlar yüklüyorlardi. Örnegin tutulmalar kötüye isaretti. Her ne kadar anatomi ve tip konusunda bilgileri olmasa da tibbi tani listeleri olusturmuslar, hastaliklari gözlemlemislerdir.

Mezopotamya Halklari ve Dilleri

Mezopotamya büyük oranda göç almis, birçok kavme ev sahipligi yapmistir. Fakat göç eden topluluklarin çogu var olan Mezopotamya kültürünü benimsemis, ayri bir kültür veya dil olarak barinamamistir. Bu nedenle Mezopotamya'da var olmus çogu halkin, yazili kayitlar sayesinde, sadece isimleri bilinmektedir. Bunlara Guti, Amurru (Amorit), Kassit gibi halklar örnek olarak verilebilir.

Bugüne ulasan çivi yazili kayitlar, tabletler sayesinde Mezopotamya'nin en yaygin dillerinin Sümerce ve Akadca oldugu söylenebilir. Bunlardan Sümerce Hint-Avrupa ve Sami kökenli bir dil degildir. Bazi özelliklerinin Ural-Altay grubu dillerle benzerlik gösterdigi düsünülmüstür. Yapilan çalismalarla Sümerce ve Türkçede ortak olan birçok söz tespit edilmistir (dingir-tengri, kabkagag-kap kacak gibi). Bugün Sümerce bu dil gruplarindan ayri bir dil olarak ele alinir. Akadca ise, Sami kökenli Akadlarin dilidir ve Sami kökenlidir. Daha sonraki dönemlerde kullanilan Babilce ve Asurca da Sami kökenli dillerdir.

Bunlarin disinda Hurrilerin Mezopotamya'ya girisi ve daha sonra Mitannilerin liderliginde önemli bir siyasi konuma gelmeleriyle Hurrice de, en azindan bir dönem için, Mezopotamya'nin önemli dillerinden biri sayilmistir. Hurriceye dair pek bilgi yoktur yine de Urartuca ile ayni kökenden geldigi bilinmektedir.

Sümerce gibi diger dillerden farkli özellikler tasiyan bir Mezopotamya dili de Elamca'dir.

Mimari

Mezopotamya Mimarisi maddesine bakiniz.

Din ve Mitoloji

Antik Mezopotamya dini, kayitlari bilinen en eski dindir. Antik Mezopotamya dininin temelleri Erken Sümer Hanedanlari tarafindan atilmis, daha sonra olusan uygarliklar ve bölgeye yerlesen kavimler bu dini yapiyi benimsemistirler. Her ne kadar bölgenin bölümleri arasinda farklilik gözlense de temel dini figürler, destanlar ve inanislar ayni kalmistir.

Sümerce "evren" sözcügü an-ki'dir. Bu tanri An (veya Anu) ve tanriça Ki'yi isaret eder. Bu çiftin çocugu Enlil, hava tanrisidir ve zamanla Sümerlerin ve daha sonraki kavimlerin bas tanrisi olmustur.

Destanlar çogu zaman hem tarihi, hem de dini/mitolojik ögeler tasimaktaydi. Yine tarihi kayitlarda da dini ve mitolojik unsurlara rastlanir; örnegin kral listelerinde mitolojik unsurlarla gerçekler karisik biçimdedir. Daha sonralari ortaya çikan birçok dinde de geçen ve arastirmacilarca Mezopotamya kaynakli oldugu düsünülen anlatilara "Tufan" ve "Yaratilis" örnek olarak verilebilir.

Mezopotamya mitolojisi Sümer, Akad, Asur ve Babil odakli olmakla beraber bölgeyi etkilemis sayisiz halkin mitolojilerinden yogun biçimde etkilenmistir. Politeistik bir din olan Mezopotamya dininin tanri ve tanriçalari zaman içinde isim degistirse de özellikleri genelde ayni kalmistir. Bazi önemli tanri ve tanriçalar sunlardir:

  • An, Sümer gök tanrisi daha sonralari Anu olarak anilmaya baslanir. Ki ile evlidir fakat diger Mezopotamya dinlerinde Uraš olarak anilan bir esi vardir.
  • Marduk, Babil'in bas tanrisi.
  • Gula veya diger bölgelerde Ninisina, sifa tanriçasiydi. Birisi hastalandiginda sifa için ona dua edilirdi.
  • Nanna (bazi bölgelerde Suen, Nanna-Suen veya Sin), ay tanrisi. Enlil'in çocuklarindandi.
  • Utu (Šamaš veya Sahamas), günes tanrisi.
  • Istar, Asurlu ask ve cinsellik tanriçasi. Sümer tanriçasi Inanna'dan köken aldigi düsünülür.
  • Enlil, Mezopotamya dininin en güçlü tanrisi olarak görülürdü. Karisi Ninlil çocuklari ise: Inanna, Iškur, Nanna-Suen, Nergal, Ninurta, Pabilsag, Nusu, Utu, Uraš Zababa ve Ennungi.
  • Nabu, yazi ve bilgelik tanrisi.
  • Ninurta, Sümer savas tanrisi.

Zigguratlar

Zigguratlar Mezopotamya'da yapilmis olan büyük tapinaklardir. Kil ve balçiktan yapilan zigguratlar çok yüksek yapilardi.

Göz At

Bölgedeki erken dönem kentleri: